विदर्भाच्या पश्चिम भागात एक लहानसे पण ऐतिहासिकदृष्ट्या समृद्ध असे गाव आहे – पाटखेड. या गावाबद्दल फारसे लिहिले गेले नाही, पण स्थानिकांच्या आठवणींमध्ये, गोष्टींमध्ये आणि सण-उत्सवांमध्ये त्याचा ठसा कायम राहिला आहे. या लेखात आपण पाटखेड गावाचा इतिहास, निसर्ग, लोकजीवन आणि इथल्या खास लोककथा जाणून घेऊ.
📍 पाटखेडचे स्थान आणि भौगोलिक रचना
पाटखेड हे गाव जिल्ह्याच्या पूर्व टोकाला आहे आणि ते दाट जंगल व हिरव्या डोंगरांच्या कुशीत वसलेले आहे. गावाच्या पूर्वेस गाड नदी वाहते, तर दक्षिणेला बाभळी व कडुलिंबाचे जंगले आहेत. पावसाळ्यात येथे धुक्याचा पडदा दाटतो आणि सकाळी गाव धुक्यात हरवलेले भासतं. हवामान वर्षभर थोडं थंडसर असतं, जे येथील लोकांच्या शेतीसाठी फायदेशीर ठरतं.
🏠 वस्ती आणि घरांची रचना
गावाची वस्ती साधारण १,८०० लोकांची आहे. जुन्या पिढीची घरे अजूनही मातीच्या भिंती आणि कौलारू छपरांनी सजलेली आहेत. प्रत्येक घरासमोर तुळशीवृंदावन आणि लहानसा ओटा दिसतो. नवे पिढीतील काही लोकांनी काँक्रीटची घरे बांधली आहेत, पण पारंपरिक शैली अजूनही दिसून येते.
🌾 शेती आणि उत्पन्नाचे स्रोत
पाटखेडात खरीप हंगामात तूर, सोयाबीन आणि बाजरी घेतली जाते. रब्बी हंगामात गहू आणि हरभरा लागवड होते. नदीकाठच्या शेतात ऊस आणि भाजीपाला मोठ्या प्रमाणावर पिकवला जातो. गावातील अनेक शेतकऱ्यांनी सेंद्रीय शेती सुरू केली आहे आणि त्यांचे उत्पादन शहरातील बाजारात चांगल्या किमतीला विकले जाते. शेतीसोबतच काही लोक मधमाशी पालन, पोल्ट्री फार्म आणि हातमाग व्यवसाय करतात.
🛕 धार्मिक स्थळे
गावाच्या मध्यभागी श्री विठ्ठल मंदिर आहे, जे गावाचे आध्यात्मिक केंद्र मानले जाते. दरवर्षी आषाढी एकादशीला येथे मोठी यात्रा भरते. तसेच, गावाच्या बाहेरील टेकडीवर काळभैरव मंदिर आहे, जेथे प्रत्येक पौर्णिमेला विशेष पूजा होते.
🎉 सण-उत्सव
पाटखेडातील लोक गणेशोत्सव, दिवाळी, होळी आणि मकरसंक्रांत उत्साहात साजरी करतात. पण गावाचा सर्वात प्रसिद्ध उत्सव म्हणजे पोतराज सोहळा. श्रावण महिन्यात हा सोहळा पार पडतो, जिथे गावातील पोतराज नृत्य, गाणी आणि पारंपरिक वाद्यांसह वारी काढतात. हा सोहळा पाहण्यासाठी आसपासच्या गावांतून लोक येतात.
🪶 पाटखेडच्या लोककथा
पाटखेड गावाशी निगडित अनेक रंजक कथा आहेत. त्यापैकी एक लोकप्रिय कथा अशी आहे की, शंभर वर्षांपूर्वी गावात मोठा दुष्काळ पडला होता. पाण्यासाठी लोक त्रस्त झाले होते. त्यावेळी गावातील एका संतपुरुषांनी नदीकाठच्या वाळूत पूजा करून पाणी उगम पावेल असे भाकीत केले. काही दिवसांत तिथे गोड्या पाण्याचा झरा फुटला आणि गावाचे पाणी संकट दूर झाले. आजही त्या जागेला लोक “संताचा झरा” म्हणतात आणि पूजाअर्चा करतात.
🚜 गावातील उद्योग
पारंपरिक शेतीव्यतिरिक्त गावातील लोकांनी लघुउद्योग सुरू केले आहेत. काहींनी तेल गिरण्या, तर काहींनी विटभट्ट्या सुरू केल्या आहेत. काही तरुणांनी मोबाईल दुरुस्ती, सायकल रिपेअरिंग आणि ऑनलाइन सेवा केंद्र सुरू करून रोजगार निर्माण केला आहे. अलीकडे काही युवकांनी मधमाशी पालन व हळदीची शेती सुरू केली आहे, ज्यातून चांगले उत्पन्न मिळते.
🛤 वाहतूक व संपर्क
पाटखेड गाव जिल्हा रस्त्याने तालुक्याच्या मुख्यालयाशी जोडलेले आहे. गावात रोज सकाळी आणि संध्याकाळी बस सेवा आहे. जवळचे रेल्वे स्टेशन २५ किमीवर आहे. काही लोक दुचाकी आणि चारचाकी वाहनांद्वारे प्रवास करतात.
🏞 निसर्ग पर्यटनाची संधी
पाटखेड गाव निसर्गप्रेमींसाठी एक लपलेले रत्न आहे. पावसाळ्यात डोंगरांवर लहान लहान धबधबे निर्माण होतात. जंगलात मोर, ससा, लांडगा आणि विविध पक्षी पाहायला मिळतात. मासेमारी आणि नदीकाठावर पिकनिक हा लोकांचा आवडता छंद आहे.
📚 सामाजिक उपक्रम
गावातील युवक मंडळे आणि महिला बचत गटांनी अनेक सामाजिक उपक्रम हाती घेतले आहेत – वृक्षारोपण, स्वच्छता मोहीम, रक्तदान शिबिर, तसेच मुलांसाठी मोफत शिकवणी वर्ग. यामुळे गावात शिक्षणाचा दर्जा वाढला आहे आणि पर्यावरणाचेही संरक्षण होत आहे.
निष्कर्ष
पाटखेड हे छोटेसे गाव असले तरी त्याची निसर्गरम्यता, लोकांची मेहनत, सांस्कृतिक परंपरा आणि ऐतिहासिक कथा यामुळे ते एक वेगळे स्थान मिळवते. अशा गावांची सफर केवळ प्रवास नसून, ती आपल्या संस्कृतीशी जोडणारा एक अनुभव असतो.